काठमाडौं – जाडोको अन्तिम साससँगै जब पृथ्वीको मुहार फेरिन थाल्छ, जब रूखका नाङ्गा हाँगामा कोमल पालुवा टुसाउन थाल्छन् र हावामा अज्ञात उल्लास मिसिन थाल्छ, त्यही बेला फागुनको पूर्णिमा उदाउँछ । आकाशमा टल्किएको त्यो उज्यालो चन्द्रमासँगै मानिसहरूको मन पनि उज्यालिन्छ । फागुपूर्णिमा—रङको त्यो पर्व—केवल एक दिनको उत्सव होइन; यो हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहास, अटल आस्था र प्रकृतिको नवजीवनको संगम हो ।

पौराणिक स्मृतिमा फर्किँदा एउटा कथा बारम्बार सुनिन्छ—अहंकारले अन्धो बनेका हिरण्यकश्यप र अटल विश्वासले अडिग रहेका प्रह्लादको कथा । शक्ति र दम्भले आफूलाई सर्वशक्तिमान ठानेका राजाको सामु एउटा बालकको भक्ति उभिएको थियो । आगोको ज्वालामा प्रह्लादलाई जलाउने षड्यन्त्र र त्यसै ज्वालामा होलिकाको पतन—यो दृश्य केवल धार्मिक आख्यान मात्र होइन, मानवीय चेतनाको प्रतीक हो । अन्याय र अहंकारको अन्त निश्चित हुन्छ, सत्य र विश्वासको विजय अवश्यंभावी हुन्छ भन्ने सन्देश होलिका दहनले आज पनि दोहोर्‍याइरहन्छ । पूर्णिमाको अघिल्लो साँझ जब आगो बालिन्छ, त्यो आगो केवल दाउराको हुँदैन; त्यो हाम्रो मनभित्रको द्वेष, ईष्र्या र अभिमान जलाउने प्रतीक पनि हो ।

तर फागुपूर्णिमा केवल मिथकको स्मरण होइन, यो प्रकृतिको पुनर्जन्मको उत्सव पनि हो । वसन्तको आगमनसँगै धरती आफैँ रङ्गिन्छ—तोरीका पहेँला फूल, लालीगुँरासका राताम्य झुल्का, आकाशको निलो विस्तार । प्राचीन संस्कृत साहित्यमा वर्णित वसन्तोत्सव र मन्दिरका भित्ताचित्रहरूमा देखिने रङीन दृश्यहरूले बताउँछन् । यो पर्व शताब्दीयौँदेखि मानव सभ्यतासँगै हाँस्दै आएको छ । प्रकृतिले आफ्नो कठोरता त्यागेर कोमलता अँगाल्दा मानिसले पनि एकअर्कामा रङ छ्यापेर जीवनलाई नयाँ अर्थ दिन खोज्छ ।

नेपालमा फागुपूर्णिमाको आफ्नै मौलिक छटा छ । काठमाडौँको वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा फागुन शुक्ल अष्टमीका दिन गाडिने ‘चीर’ ले उत्सवको औपचारिक सुरुआत जनाउँछ । त्यो चीर समयको एउटा प्रतीकजस्तो लाग्छ, उत्सवको प्रतीक्षा, सामूहिकता र परम्पराको निरन्तरता । पूर्णिमाको दिन चीर ढालिँदा इतिहास र वर्तमान एउटै क्षणमा भेटिन्छन् । पहाड र हिमालमा पूर्णिमाकै दिन, तराई–मधेशमा भोलिपल्ट मनाइने परम्पराले भौगोलिक विविधताभित्रको सांस्कृतिक एकतालाई उजागर गर्छ । मधेशका फागु गीत, ढोलकका ताल र सामूहिक नाचगानले होलीलाई अझ जीवन्त बनाउँछन् ।

रङहरूको आफ्नै भाषा हुन्छ । रातोले उत्साह बोल्छ, हरियोले आशा फुसफुसाउँछ, पहेँलोले उज्यालो भविष्यको संकेत दिन्छ । जब मानिसहरूले एकअर्काको अनुहारमा अबिर दल्छन्, त्यतिबेला उनीहरूबीचका सामाजिक सीमाना क्षणभरका लागि विलीन हुन्छन् । जात, वर्ग, पद र उमेरका भिन्नता हराएर बाँकी रहन्छ केवल मानवता । फागुपूर्णिमा यस अर्थमा सामाजिक समताका क्षणिक तर अर्थपूर्ण झिल्को हो ।

समय बदलिँदै गएको छ, उत्सव मनाउने शैली पनि बदलिएको छ । आधुनिक रासायनिक रङ र असावधानीले कहिलेकाहीँ होलीको सौन्दर्य धमिल्याउने प्रयास गर्छन् । तर चेतनाको अर्को रङ पनि फैलिँदै छ, प्राकृतिक रङ प्रयोग गर्ने, पानीको सदुपयोग गर्ने, अरूको इच्छा र मर्यादाको सम्मान गर्ने संस्कार । परम्परा र जिम्मेवारीबीच सन्तुलन खोज्नु नै आजको साँचो उत्सव हो ।

फागुपूर्णिमा अन्ततः एउटा दर्शन हो—जीवन स्थिर छैन, ऋतु फेरिन्छन्, दुःखका दिन पनि बित्छन् । जस्तै जाडोपछि वसन्त आउँछ, त्यस्तै निराशापछि आशा पलाउँछ । पूर्णिमाको उज्यालोमा जब हावामा अबिरको सुवास घुल्छ, तब लाग्छ—जीवन आफैँ एउटा क्यानभास हो, जसलाई रङ्ग्याउने जिम्मा हाम्रो आफ्नै हातमा छ ।

फागुपूर्णिमा त्यस क्यानभासमा आशा, प्रेम र सद्भावका रङ भरिदिने एउटा अनुपम अवसर हो—जहाँ इतिहास, आस्था र वसन्त एउटै रङमा घुल्छन् ।