काठमाडाैं । बझाङ्गी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंह आफ्नो मावालीघर तारुकामा आउँदा उनलाई मनोरञ्जन दिलाउने उदेश्यले सुरु गरिएको यो गोरु जुधाइ मेलाको आफ्नै किंवदन्ती छ । यो मेला आजैको दिन अर्थात माघे संक्रान्तिमा मनाइन्छ । जय पृथ्वी बहादुर सिह १९७८ सालमा नुवाकोटको तारुका-५ चन्दनीस्थित मामाघर आउँदा भानिजलाई मावालीले मनोरञ्जन दिन उनका मावलीले बाजागाजासहित साँढे जुधाउने परम्परा आयोजना गराएका थिए ।

यही परम्परा अन्ततः वरपरका गाँउलेहरूको लागि पनि मनोरञ्जनको माध्यम बन्यो र अहिलेसम्म यो परम्परा निरन्तर छ। एउटा मनोरञ्जनको उद्देश्य राखेर सुरु गरिएको यो खेल अहिले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत यसको प्रचार छ। तारुकामा हुने यो मेला अवलोकनका लागि काठमाडौँ, रसुवा, काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, मकवानपुर, चितवन लगायतका धेरै जिल्लाबाट सर्बसाधारण एक दुई दिन अघिदेखि नै यहाँ आउने गर्दछन् ।

यो जात्रा नेपालको एक प्रसिद्ध सांस्कृतिक चाडको रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। यो चाड विशेष गरी कृषि र पशुपालनसँग सम्बन्धित ग्रामीण जीवनशैलीको प्रतीक हो। मुख्य रूपमा यस जात्रामा दुई वा दुईभन्दा बढी गोरु (साँढे) हरूबीच मैत्रीपूर्ण प्रतिस्पर्धा गराइन्छ। यो प्राचीन परम्परा अनुसार सामुदायिक सहकार्य, उत्साह र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो। यसमा लाखौं लाखको बाजि पनि राखिन्छ कुन गोरुले जित्छ भनेर।

मेलाको महत्त्वपूर्ण पक्षहरू

यो जात्राको आफ्नै सांस्कृतिक महत्त्व छ। स्थानीय मगर, तामाङ,ब्राह्मण, क्षेत्री, तथा त्यो भेगमा बसोबास गर्ने सबै समुदायको यो विशेष चाड बनेको छ । यसले सामाजिक सद्भाव, आपसी भातृत्वको भावना,साझा र सामुदायिक एकतालाई बलियो बनाएकोछ र बनाउदै गएको छ। गोरुहरूको शारीरिक शक्ति, स्वास्थ्य र क्षमता प्रदर्शन गराउनु, साथै कृषि योग्य भूमिको उर्वराशक्ति बढाउने विश्वाससँग पनि यो मेलालाई जोडिएको छ। गाउँलेहरू आफ्ना गोरुहरूलाई सजाउँछन्, विभिन्न प्रतियोगिता (जस्तै दौड, शक्ति परीक्षण) आयोजना गरिन्छ, र जीत्ने पशुको मालिकलाई नगदसहित सम्मानित गरिन्छ। यो वैशाख र माघमा दुवै समयमा मनाइन्छ ।

यो परम्परा पशु कल्याणको दृष्टिकोणले अलिकति विवादास्पद पनि छ। हालका वर्षहरूमा पशुहरूलाई कुनै पीडा नदिई र सांस्कृतिक संरक्षण गर्दै यो जात्रा मनाउने प्रयासहरू पनि गरिँदै आएको छ। यो जात्रा नुवाकोटको गौरवशाली सांस्कृतिक विरासत हो र स्थानीय पर्यटनलाई पनि यसले मद्दत पुर्याउँदै आएको छ।

नेपालको पहाडी समाज कृषि र पशुपालनमा आधारित थियो। गोरु जुधाउने प्रथा यसै आर्थिक र सामाजिक संरचनाको प्रतिबिम्ब पनि हो।
गोरु (साँढे) भनेको कृषिको शक्ति, सम्पत्ति र प्रतिष्ठाको प्रतीक हो।यो जात्रामा गोरुहरूको शक्ति प्रदर्शन गरिने भएकोले यसमा पशु प्रेम पनि झल्किन्छ । नुवाकोट क्षेत्र मगर जातिको ऐतिहासिक बासस्थान पनि हो। मगरहरूको पशुपालन र युद्धकला संस्कृतिसँग पनि यो जात्रालाई जोडेर हेरिन्छ। नुवाकोट ऐतिहासिक रूपमा नेपालको एक सामरिक महत्त्वको क्षेत्र पनि हो। पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको अभियानको श्रीगणेश नुवाकोट राज्य बिस्तारबाट नै सुरु गरेका हुन।

पर्यटक आकर्षण, सांस्कृतिक पहिचान र पशु पालन ब्यावशायलाइ अझै प्रगतितर्फ लैजानुपर्छ भन्ने कुरालाई यो गोरु जुधाइ मेलाले अझै पुष्ठि गर्छ। नुवाकोटको गोरु जुधाउनेले नेपालको ग्रामीण समाजको सामूहिक स्मृति, कृषि जीवनशैली र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिलाई समेटेको छ। सामाजिक संरचनाको अध्ययनले यसको ऐतिहासिक महत्त्व प्रमाणित गर्दछ। हाल यो परम्परा आधुनिक युगमा विवाद र समायोजन दुवैको सामना गर्दै सांस्कृतिक निरन्तरताको उदाहरणको रूपमा अझै बलियो बन्दै गएको छ।