एजेन्सी । इरानले विश्वको सबैभन्दा व्यस्त तेल ढुवानी मार्ग स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै जाने कुनै पनि जहाजमा ‘आगो लगाउने’ चेतावनी दिएको छ ।

सामान्यतया विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र ग्यास यही साँघुरो समुद्री मार्गबाट पार हुन्छ । तर इरानका जनरल सरदार जब्बारीले तेहरानले अब उक्त ‘क्षेत्रबाट एक थोप तेल पनि बाहिर जान नदिने’ बताएका छन् ।

इरानको प्रतिक्रियाबाट उत्पन्न अनिश्चितता र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा अवरोधले पहिले नै तेलको मूल्य बढाइसकेको छ ।

स्ट्रेट बन्द भए वस्तु तथा सेवाको लागत विश्वभर बढ्न सक्छ र चीन, भारत र जापानजस्ता ठूला अर्थतन्त्रहरू प्रभावित हुन सक्छन् जो यस मार्गबाट कच्चा तेलको प्रमुख आयातक हुन् ।

स्ट्रेट अफ होर्मुज के हो र कहाँ छ ?

स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो र तेल पारवहनका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण ‘चोक पोइन्ट’ हो ।

उत्तरी भाग इरानले र दक्षिणी भाग ओमान तथा यूएईले घेरेको यो मार्ग प्रवेश र निर्गमन बिन्दुमा करिब ५० किलोमिटर चौडा र सबैभन्दा साँघुरो भागमा करिब ३३ किलोमिटर चौडा छ ।

यो जलडमरूमध्य विश्वका सबैभन्दा ठूलो तेल बोक्ने ट्यांकरहरूका लागि पर्याप्त गहिरो छ र मध्यपूर्वका प्रमुख तेल तथा ग्यास उत्पादक देशहरू र तिनका ग्राहकहरूले प्रयोग गर्छन् ।

सन् २०२५ मा अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासन (ईआईए) का अनुमानअनुसार दैनिक करिब २० मिलियन ब्यारेल तेल स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै पार भएको थियो । वार्षिक झन्डै ६०० अर्ब डलर बराबरको ऊर्जा व्यापार यस मार्गबाट भएको छ ।

यो तेल इरान मात्र होइन, इराक, कुवेत, कतार, साउदी अरेबिया र यूएईजस्ता अन्य खाडी राष्ट्रबाट पनि आउँछ ।

स्ट्रेट बन्द भए के असर पर्छ ?

हरेक महिना करिब ३ हजार जहाजहरू यो मार्ग हुँदै यात्रा गर्छन् । विश्लेषकहरूले जहाजहरूलाई धम्की जारी रहँदा तेलको मूल्य र ढुवानी लागत बढ्ने चेतावनी दिएका छन् ।

‘व्यवहारमा यो बन्द जस्तै छ किनकि कोही पनि त्यहाँ जान हिम्मत गर्दैन,’ग्लोबल रिस्क म्यानेजमेन्टका प्रमुख विश्लेषक आर्ने लोहम्यान रासमुसेनले सीबीएस न्युजलाई भने,’तपाईंमाथि आक्रमण हुन सक्छ, बीमा पाउन सकिँदैन वा अत्यन्त महँगो पर्छ, त्यसैले सुरक्षा अवस्था सुधार नहुँदासम्म पर्खनुपर्छ । यदि स्ट्रेटबाट तेल र ग्यास आपूर्ति रोकियो भने बजारमा ठूलो प्रभाव पर्छ ।शारीरिक रूपमा नाकाबन्दी नभए पनि इरानी धम्की र ड्रोन तथा मिसाइल आक्रमणका कारण ट्यांकरहरू पार गर्दैनन् ।’

सप्ताहन्तमा स्ट्रेट नजिक कम्तीमा तीन जहाजमाथि आक्रमण भएपछि सोमबार ब्रेन्ट क्रूडको मूल्य क्षणिक रूपमा प्रतिब्यारेल ८२ डलर पुगेको थियो । यसका कारण करिब १५० ट्यांकर अलपत्र परेका रोयटर्सले जनाएको छ ।

लन्डन स्टक एक्सचेन्ज ग्रुपका डेटा अनुसार मध्यपूर्वबाट चीनसम्म तेल ढुवानी गर्न ‘सुपरट्यांकर’ भाडा लागत गत हप्ताको तुलनामा झन्डै दोब्बर भई ४ लाख डलर भन्दा माथि पुगेको छ, जुन रेकर्ड उच्च स्तर हो ।

यो मार्ग बन्द हुँदा खाडी राष्ट्रहरू जस्तै साउदी अरेबियाको अर्थतन्त्रलाई पनि ठूलो असर पर्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार इरान दैनिक करिब १.७ मिलियन ब्यारेल तेल निर्यात गर्छ ।

सन् २०२५ मार्चमा समाप्त आर्थिक वर्षमा इरानले ६७ अर्ब डलर बराबरको तेल निर्यात गरेको थियो जुन पछिल्लो दशकको उच्चतम तेल राजस्व हो ।

स्ट्रेटको नाकाबन्दीले एशियामा पनि असर पार्छ ।

ईआईएकाअनुसार सन् २०२२ मा स्ट्रेटबाट निस्किएको करिब ८२% कच्चा तेल र कन्डेन्सेट एशियाली देशतर्फ गइरहेको थियो ।

चीनले इरानको विश्व बजारमा निर्यात हुने तेलको करिब ९० प्रतिशत किन्ने अनुमान छ ।

चीनले तेल प्रयोग गरी उत्पादन बनाउँछ र अन्य देशमा निर्यात गर्छ, त्यसैले तेलको मूल्य बढ्दा विश्वभर उपभोक्ताको मूल्य पनि बढ्छ ।

इरानले स्ट्रेट कसरी बन्द गर्न सक्छ ?

संयुक्त राष्ट्र संघको नियमअनुसार देशहरूले आफ्नो तटरेखाबाट १२ समुद्री माइल (१३.८ माइल) क्षेत्रको नियन्त्रण प्रयोग गर्न सक्छन् । स्ट्रेटको सबैभन्दा साँघुरो बिन्दु इरान र ओमानको क्षेत्रीय पानीभित्र पर्छ ।

इरानले कसरी मार्ग बन्द गर्नेछ भन्ने स्पष्ट छैन, तर विज्ञहरूका अनुसार द्रुत आक्रमणकारी डुंगा र पनडुब्बी प्रयोग गरेर माइन बिछ्याउनु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो ।

इरानको नियमित नौसेना र आईआरजीसी नौसेनाले विदेशी युद्धपोत र व्यावसायिक जहाजमा आक्रमण गर्न सक्छ ।

तर ठूला युद्धपोतहरू अमेरिकी हवाई आक्रमणका लक्ष्य बन्न सक्छन् । राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको नौसेना नष्ट गर्नु आफ्नो लक्ष्य हो भनेका छन् ।

इरानका डुंगाहरू जहाजविरोधी मिसाइलले सुसज्जित हुन्छन् र देशले विभिन्न सतही पोत, अर्ध-पनडुब्बी जलयान र पनडुब्बीहरू सञ्चालन गर्छ ।

अमेरिकाले पहिले आफ्नो सैन्य शक्ति प्रयोग गरी स्ट्रेटबाट यातायात पुनःस्थापित गरिसकेको छ ।

सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर आठ वर्षे इरान–इराक युद्धमा तेल पूर्वाधारमाथि आक्रमणले ‘ट्यांकर युद्ध’ निम्त्यायो, दुवै देशले आर्थिक दबाबका लागि तटस्थ जहाजहरूमा आक्रमण गरे ।

इराकी तेल बोकेको कुवेती ट्यांकरहरू विशेष रूपमा जोखिममा थिए । अन्ततः अमेरिकी युद्धपोतहरूले तिनलाई खाडी हुँदै एस्कोर्ट गर्न थाले, जुन दोस्रो विश्वयुद्धपछि सबैभन्दा ठूलो नौसैनिक सतह युद्ध अभियान थियो ।

वैकल्पिक मार्गहरूले असर कम गर्न सक्छ ?

स्ट्रेट बन्द हुने खतरा रहँदा खाडी देशहरूले वैकल्पिक निर्यात मार्ग विकास गरेका छन् । साउदी अरेबियाले १ हजार २०० किलोमिटर लामो पाइपलाइन सञ्चालन गर्छ, जसले दैनिक ५ मिलियन ब्यारेल तेल ढुवानी गर्न सक्छ ।

पहिले यसले अस्थायी रूपमा ग्यास पाइपलाइनलाई तेल ढुवानीमा प्रयोग गरेको थियो ।

यूएईले आफ्ना भित्री तेलक्षेत्रलाई ओमानको फुजैराह पोर्टसँग पाइपलाइनमार्फत जोडेको छ जसको दैनिक क्षमता कम्तीमा १.५ मिलियन ब्यारेल छ ।

तेल वैकल्पिक मार्गबाट पठाउन सकिन्छ, तर रोयटर्सका अनुसार यसले दैनिक आपूर्ति ८–१० मिलियन ब्यारेलले घटाउँछ ।