एजेन्सी । अमेरिका र इजरायलले इरानी शासनविरुद्ध हवाई आक्रमण गरिरहेकोमा इरानले त्यसको कडा जवाफ फर्काइरहेको छ ।

इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनेईको मृत्यु भएको छ तर उनी राजनीतिक रूपमा केही समय अघिदेखि नै प्रभावहीन थिए । सन् २०२५ मा भएको १२ दिने युद्धका क्रममा ८६ वर्षीय यी धर्मगुरु भूमिगत बंकरहरूमा सीमित थिए र युद्धकालीन दैनिक कमान्डमा उनको सहभागिता थिएन ।

तर, ढुक्क हुनुहोस् । खामेनेईको मृत्युले इरानका लागि नयाँ अध्यायको सुरुवात गरेको छ । झण्डै चार दशकसम्म उनले राज्य र समाजमा राजनीतिक–धार्मिक अधिकारलाई केन्द्रीकृत गरे । व्यवहारमा उनको राजनीतिक पकड सन् १९७९ को क्रान्तिका संस्थापक आयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीको भन्दा पनि बढी थियो ।

यद्यपि, विगत दुई दशकमा इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) शासनको सुरक्षाकवचबाट विकसित भएर यसको केन्द्रीय स्नायु प्रणाली बनेको छ । सैन्य मामिलामा खामेनेईको रेखदेख घट्दै जाँदा आकस्मिक योजनाहरू कार्यान्वयन गर्न आईआरजीसी धर्मगुरुहरूको निर्देशनमा भर परेन ।

निर्णय प्रक्रियाहरू सुरक्षा संयन्त्रभित्रै यसरी समाहित थिए कि जसले तनाव र भारी क्षतिको अवस्थामा पनि काम गर्न सक्थ्यो । व्यवहारमा इरान अहिले धार्मिक पोशाक लगाएको एक सैन्य राज्य जस्तो देखिन्छ ।

त्यसैले, खामेनेई एक्लै बसेर जीवित हुनु वा भग्नावशेषमुनि मृत हुनुले सैन्य रूपमा ठूलो भिन्नता नपार्न सक्छ । आईआरजीसीले लामो समयदेखि नै सबै निर्णयहरू लिइरहेको छ ।

सफलताको वास्तविक मापन अमेरिका र इजरायलले कति चाँडो महत्वपूर्ण क्षमता र किल चेन्स (आक्रमण शृंखला) लाई नष्ट गर्न सक्छन् भन्नेमा निर्भर गर्दछ ।

आईआरजीसी कमान्डर जनरल मोहम्मद पाकपुर, रक्षामन्त्री अजिज नासिरजादेह र वरिष्ठ सैन्य सल्लाहकार अली शामखानीको मृत्युको खबरले इरानको कमान्ड नेटवर्कबाट अनुभवी व्यक्तिहरूलाई हटाएको छ । यस्ता नेतृत्वको अन्त्यले समन्वयमा अवरोध पुर्याउँछ, आघात पैदा गर्छ र उत्तराधिकारी चयनलाई जटिल बनाउँछ ।

तर, निर्णायक मापदण्ड सेना कसको नियन्त्रणमा छ भन्ने होइन, बरु आईआरजीसीले आफ्नो क्षमता र आक्रमण शृंखलालाई कायम राख्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने हो ।

इरानले क्षेप्यास्त्रहरू फैलाउनुभन्दा छिटो के अमेरिका र इजरायलले लोन्चरहरू नष्ट गरिरहेका छन् ? के उनीहरूले सुरुङ मार्गहरूलाई आक्रमणद्वारा सिल गरिरहेका छन् ? के ड्रोन उत्पादन लाइन र भण्डारण केन्द्रहरू ध्वस्त पारिरहेका छन् ?

सफलताको वास्तविक मापन अमेरिका र इजरायलले कति चाँडो महत्वपूर्ण क्षमता र किल चेन्स (आक्रमण शृंखला) लाई नष्ट गर्न सक्छन् भन्नेमा निर्भर गर्दछ ।

र के इरानी प्रहारको गति, शुद्धता र समन्वयलाई कम गरिरहेका छन् ? तानाशाही शासनहरूका लागि मानिसहरू प्रतिस्थापन गर्नु सैन्य पूर्वाधार पुनः निर्माण गर्नुभन्दा सजिलो हुन्छ । त्यसैले रणनीतिक सफलता तेहरानको सैन्य सञ्चालनलाई टिकाइराख्ने संयन्त्रलाई ध्वस्त पार्नुमा छ ।

अमेरिका–इजरायल अभियान सफल हुनका लागि नेताहरूलाई सिध्याउनु जत्तिकै महत्त्वपूर्ण आईआरजीसीको मुख्य क्षमताहरू विशेषगरी यसको क्षेप्यास्त्र र ड्रोन युद्ध संरचनालाई कमजोर पार्नु हो ।

१२–दिने युद्धको क्रममा इरानले इजरायली जनघनत्व भएका क्षेत्र र सैन्य स्थलहरूमा करिब ५०० ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको थियो । यस तथ्यांकले एक उपयोगी तुलनाको रूपमा काम गर्दछ र प्रारम्भिक संकेतहरूले वर्तमान युद्धको गति अघिल्लो भन्दा धेरै बढी हुने देखाउँछन् ।

इरानको आक्रमणको गति र भौगोलिक विस्तारले उसको अपरेशनल किल चेन अझै पनि अक्षुण्ण रहेको संकेत गर्छ । तेहरानले अझै पनि समन्वयात्मक लामो दूरीका प्रहारहरू जारी राखेको छ ।

यी आक्रमणहरू धेरै क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन् । पश्चिम एसियाका अमेरिकी अड्डाहरू, खाडी अरब राष्ट्रहरू र इजरायलमाथि आक्रमण भएका छन् । युद्धको दुई दिनपछि संयुक्त अरब इमिरेट्सको हवाई प्रतिरक्षाले १५२ वटा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू रोकेको बताइएको छ । फेब्रुअरी २८ मा मात्रै इरानले इजरायलमा करिब १७० ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्यो । यी आक्रमणहरूमा सयौं ड्रोनहरू सामेल थिए ।

क्षेप्यास्त्र सञ्चालनका लागि पूर्व–प्रत्यायोजित अधिकार, प्रभावकारी ढुवानी, सुरक्षित सञ्चार र अनुशासित कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ । विदेशी क्षेत्रमा रणनीतिक हतियार प्रहार गर्नु शत्रुको बटालियन विरुद्ध आर्टिलरी प्रहार गर्नु जस्तो सामान्य कुरा होइन । क्षेप्यास्त्र युद्ध एक राजनीतिक–सैन्य कार्य हो जसको क्षेत्रीय परिणामहरू हुन्छन् ।

त्यसैले, लामो दूरीका आक्रमणहरूको निरन्तरताले कमान्डको निरन्तरतालाई संकेत गर्दछ ।

सहयोगी राष्ट्रहरूले क्षेप्यास्त्र र लन्चरहरूलाई चाँडै नष्ट गर्न आवश्यक छ । अमेरिका र इजरायलले इरानको क्षेप्यास्त्र र ड्रोन क्षमतालाई उनीहरूको आफ्नै इन्टरसेप्टर (क्षेप्यास्त्र रोक्ने संयन्त्र) भण्डार सकिनुअघि नै ध्वस्त पार्नुपर्छ ।

हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीहरू अनन्त हुँदैनन् । सैन्य कमान्डरहरूले आफ्नो मौज्दात, पुनः लोड गर्ने चक्र र औद्योगिक क्षमतालाई ध्यानमा राख्नुपर्छ जसले अन्ततः मारक क्षमताको गहिराइलाई सीमित गर्दछ ।

१२–दिने युद्धको क्रममा इजरायलले आफ्नो एरो प्रणाली र अन्य तहगत सुरक्षाहरू प्रयोग गर्यो । अमेरिकाले करिब १५० थाड इन्टरसेप्टरहरू र लगभग ८० स्ट्यान्डर्ड मिसाइल–३ इन्टरसेप्टरहरू प्रयोग गरेर धेरैजसो खतराहरूलाई रोकेको थियो ।

यसअघि अमेरिकाले आईआरजीसीका हूती प्रोक्सीहरूबाट आएका क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमणहरूलाई निस्तेज पार्न करिब २०० वटा एसएम–२ र एसएम–६ इन्टरसेप्टरहरू प्रयोग गरेको थियो । वाशिङटनले अल–उदैद एयर बेसको सुरक्षाका लागि कतारमा अज्ञात संख्यामा पेट्रियट इन्टरसेप्टरहरू पनि प्रयोग गरेको थियो ।

त्यसैले, अपरेशन एपिक फ्युरीको सुरुवातदेखि नै सहयोगीहरूले तेहरानले प्रयोग गर्नुअघि नै क्षेप्यास्त्र र लोन्चरहरू नष्ट गर्न आफ्नो सैन्य अभियानको गति र उडान दर बढाएका छन् । युद्धको सुरुवाती चरणमा इजरायली वायुसेनाले आफ्नो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो हवाई अभियान चलाएको देखिन्छ जसमा करिब २०० विमानहरू आकाशमा थिए र इस्लामिक गणतन्त्रका ५०० भन्दा बढी लक्ष्यहरूमा आक्रमण गरिएको थियो ।

इजरायली स्रोतहरूका अनुसार, ३६ घण्टामा ७०० सैन्य उडानहरूले इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल ट्रान्सपोर्टर–इरेक्टर–लोन्चरको भण्डारलाई करिब आधाले घटाएको छ । यो महत्त्वपूर्ण छ तर यसले आगामी चुनौतीलाई कम गर्दैन ।

दशकौंदेखि इरानले उत्तर कोरियाको सहयोगमा विशाल भूमिगत क्षेप्यास्त्र युद्ध परिसरहरू निर्माण गरेको छ जहाँबाट टीईएलहरू सञ्चालन हुन सक्छन् । त्यसैले, लोन्चरहरू बाहेक अपरेसन एपिक फ्युरीले यी सुदृढ परिसरहरूसँग जोडिएका सुरुङका प्रवेशद्वारहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

समुद्री व्यापारले ठूलो खतराको सामना गरिरहेको छ । हर्मुजको जलसंयोजक फेरि एकपटक भूराजनीतिक जोखिमको केन्द्रमा छ र सैन्य आदानप्रदानले समुद्री व्यापारलाई त्रसित बनाएको छ । इरानमा अमेरिकी र इजरायली आक्रमणपछि मालवाहक जहाजहरूले हर्मुज पार गर्न रोकेका छन् वा मार्ग परिवर्तन गरेका छन् र स्वेज नहरतर्फको फिर्तीलाई त्यागेका छन् । यातायात अब पुनः केप अफ गुड होप (अफ्रिकी मार्ग) तर्फ मोडिएको छ ।

विश्वव्यापी तेल र तरल प्राकृतिक ग्यास व्यापारको करिब पाँचौं हिस्सा हर्मुज हुँदै जान्छ । दबाब दिनका लागि इरानले यो जलमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्दैन । उसले केवल यो मार्गलाई जोखिमपूर्ण बनाइदिए पुग्छ ।

सैन्य द्वन्द्व चरम सीमामा पुग्नुअघि नै बिमा दरहरू बढ्छन् र ढुवानी दरहरूले जहाजहरू भन्दा छिटो प्रतिक्रिया दिन्छन् । बजारले यो मार्ग सुरक्षित छ भन्नेमा शंका गर्यो भने अवरोध निश्चित छ ।

युद्धपछिको वातावरणमा आईआरजीसीको विश्वव्यापी नेटवर्कहरू व्यवस्थापन गर्न लारीजानी जस्ता व्यक्तित्वहरू आवश्यक हुन सक्छन् ।

युद्धपछिको अवस्थाको लागि सहयोगीहरूको योजना कसरी बुझ्ने ?

अमेरिकी र इजरायली सेनाले कुन कुरामा आक्रमण गरिरहेका छैनन् भन्ने कुरामा विश्लेषकहरूले ध्यान दिनु आवश्यक छ । कुन लक्ष्य छनोट गरिन्छ र कुनमा संयम अपनाइन्छ भन्ने कुरा आफैंमा एउटा रणनीतिक भाषा हो । वाशिङटन र इजरायलले निश्चित राजनीतिक–सैन्य व्यक्तित्व वा संस्थाहरूमा आक्रमण नगरेर इरानको लागि उनीहरूको भविष्यको योजना देखाउन सक्छन् ।

राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियान यी योजनाहरूको हिस्सा हुन सक्छन् । इस्लामिक गणतन्त्रको राष्ट्रपतिको रूपमा सेवा गरिरहेका अजरबैजानी टर्कको रूपमा उनको अस्तित्व वा बहिर्गमन महत्त्वपूर्ण छ । शासनको कट्टरपन्थी स्थापनाबाट आएका अली लारीजानी अर्का महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन् ।

युद्धपछिको वातावरणमा आईआरजीसीको विश्वव्यापी नेटवर्कहरू व्यवस्थापन गर्न लारीजानी जस्ता व्यक्तित्वहरू आवश्यक हुन सक्छन् । वाशिङटन र यसका सहयोगीहरूले इरानलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्नुभन्दा स्थिरतालाई प्राथमिकता दिने सम्भावना बढी छ । त्यसैले आतंकवादी हमलाहरू रोक्नु र तनाव व्यवस्थापन गर्नु शायद उनीहरूको तत्कालको उद्देश्य हो ।

यी राजनीतिक नेताहरू बाहेक इरानको नियमित सशस्त्र बल अर्टेशको स्थिति महत्त्वपूर्ण छ । यो बल संस्थागत रूपमा आईआरजीसी भन्दा फरक छ । यसको क्षमता र कमान्ड संरचना अक्षुण्ण रहन्छ र यसलाई गार्डहरू (आईआरजीसी) बाट अलग गरिन्छ भने यसले देशको नयाँ सुरक्षा बलको मेरुदण्डको रूपमा काम गरेर कुनै पनि युद्धपछिको संक्रमणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

इरानसँगको यस पछिल्लो युद्धमा आगामी तीन दिन निर्णायक हुनेछन् । विशेषगरी, विश्लेषकहरूले निम्न कुराहरूमा निगरानी राख्नुपर्छः क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रहारमा आईआरजीसीको परिचालन गति, अमेरिका र इजरायलले सुरक्षित छोडेका वरिष्ठ राजनीतिक–सैन्य व्यक्तित्वहरू तथा इरानी क्षेप्यास्त्र बलहरूको लोन्चर घनत्व र बाँच्ने क्षमता, पुनः लोड गर्ने अन्तराल, गतिशीलता, र भूमिगत सुविधाहरूको प्रयोग ।

अर्टेशको लडाकु संरचना वा यसका वरिष्ठ कमान्डरहरू बीच कुनै विद्रोह, विखण्डन वा अवज्ञाको संकेत, साथै आईआरजीसी र अर्टेशबीचको कुनै पनि दूरी ।

हर्मुजको जलसंयोजक हुँदै ट्यांकरहरूको प्रवाह, स्वचालित पहिचान प्रणालीमा अवरोध, र बीमा दरमा भएको वृद्धि ।
हिजबुल्लाहको कुनै पनि ठूलो परिचालन जसमार्फत तेहरानले लेबननबाट दोस्रो मोर्चा खोल्न चाहेको संकेत दिन्छ ।