नेपाल एक बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक विविधता भरिएको सुन्दर समाज हो । यही समाजको एक अभिन्न अंगका रुपमा रहेका ज्येष्ठ नागरिक हाम्रो इतिहास, सभ्यता संस्कार र पहिचानका मूल जरा हुन् । उनीहरुले दशकौँसम्म परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि श्रम, समय र ज्ञान दिएका छन् । आज उनीहरु उमेर बुढ्यौली अवस्थामा पुगे पनि सम्मान, सहयोग र सुरक्षा पाउनयोग्य पात्र हुन् । त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकप्रति हाम्रो दायित्व भन्ने कुरा कानुनी वा सामाजिक कर्तव्य मात्र होइन, नैतिक मूल्यको पनि मूल आधारस्तम्भ हो ।

ज्येष्ठ नागरिक जीवनको अनुभव, संघर्षको कथा र ज्ञानका साझा भण्डार हुन् । उनीहरुले समाज निर्माणमा आफ्नो बलिदान, परिश्रम र समर्पणबाट योगदान दिएका हुन्छन् । उनीहरुका अनुभव नयाँ पुस्ताका लागि मार्गदर्शक बन्न सक्छन् । तर विडम्बना ! आजको बदलिँदो सामाजिक संरचनामा धेरैजसो ज्येष्ठ नागरिक शारीरिक, मानसिक, आर्थिक, सामाजिक तथा भावनात्मक चुनौतीहरुसँग जुधिरहेका छन् । आफ्नै परिवारबाट अपहेलित, बेवास्ता र उपेक्षा भोग्न बाध्य छन् । आफ्नै घरपरिवारभित्र भावनात्मक दूरीको सिकार भइरहेका छन् । आधुनिक जीवनशैली, विदेशप्रतिको आकर्षण, शहर–बजारप्रतिको मोह, सानो परिवारको अवधारणा, मोबाइल, प्रविधि र कामको व्यस्तताका कारण परिवारले समय दिन छोडेका छन् । अहिलेको पुस्तामा अभिभावकलाई सुन्ने, सम्मान गर्ने र सुझाव लिनेजस्ता व्यवहारमा कमी आउँदै जान थालेकोे छ । संयुक्त परिवार विघटन भई एकल परिवार बढ्दै जाँदा बूढाबूढी एक्लोपन र परित्यागमा परिरहेका छन् ।

आर्थिक निर्भरता र असुरक्षा पनि ज्येष्ठ नागरिकले भोग्नुपरिरहेको छ । उमेर बढ्दै गएपछि काम गर्ने क्षमता कम हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरु आर्थिक रुपमा परिवारमा निर्भर बन्न्न बाध्य हुन्छन् र उनीहरु परिवारको बोझको रुपमा जीवन बिताउन बाध्य छन् । आर्थिक क्षमताको कमीले उनीहरुलाई परिवारले भारको रुपमा हेर्ने सोच पनि बढ्दै गएको छ । आफ्नो खर्चका लागि अरुको मुख ताक्नुपर्दा आत्मसम्मानमा चोट पुगेर अपहेलित महसुस हुनुपरेको छ । समाजका धेरै गतिविधि र निर्णय प्रक्रियामा युवा पुस्तालाई प्राथमिकता दिइन्छ तर ज्येष्ठ नागरिकसँग सुझाव वा अनुभव मागिँदैन । त्यसैले समाजिक मेलमिलापमा कमी आएपछि आफूलाई अलग्गिएको र गौण बनेको महसुस ज्येष्ठ नागरिकले गर्दै आएका छन् । कतिपय ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य समस्याप्रति पनि बेवास्ता हुँदै आइरहेको छ । बुढ्यौलीमा स्वास्थ्य समस्या सामान्य कुरा भए पनि नियमित चेकजाँच, औषधि, पोषण र हेरचाहमा कमी देखिन्छ । कतिपय परिवारमा उनीहरुको रोगलाई सामान्य मानी गम्भीर रुपमा नलिने प्रवृत्ति छ । यति मात्र होइन, स्वास्थ्य संस्थामा ज्येष्ठ नागरिकमैत्री सेवा अभावले धेरै दुःख खेप्नुपरेको छ ।

आधुनिक जीवनशैली र सांस्कृतिक परिवर्तनले पनि ज्येष्ठ नागरिकको मूल्यलाई घटाएको छ । शहरमा बढ्दो आधुनिक जीवनशैलीले ज्येष्ठ नागरिकको अनुभवभन्दा प्रविधिलाई बढी प्राथमिकता दिन थालिएको छ । पारिवारिक विवाद वा सम्बन्धमा कमजोरीका कारण घरमा ज्येष्ठ नागरिकलाई हेरचाह गर्ने कोही नहुँदा उनीहरुलाई बोझ वा जिम्मेवारीको रुपमा गर्ने गलत प्रवृत्तिका कारण कतिपय ज्येष्ठ नागरिकहरु वृद्धाश्रममा बस्न बाध्य छन् । ज्येष्ठ नागरिक अधिकार र संरक्षणको कानुनी व्यवस्था भए पनि धेरैलाई अधिकारबारे जानकारी नहुँदा, परिवारले बेवास्ता गर्दा कानुनी सहायता तथा वृद्ध भत्ताजस्ता सुविधाबाट समेत वञ्चित छन् ।

ज्येष्ठ नागरिक कुनै पनि समाजको अनुभव, ज्ञान र जीवन यात्राका धनी पात्र हुन् । त्यसैले हरेक परिवारले ज्येष्ठ नागरिकलाई प्रेम र समय दिनुपर्छ । उनीहरुको स्वास्थ्य, दैनिक आवश्यकताहरु र भावनात्मक अवस्थालाई बुझ्नुपर्छ । कहिलेकाहीँ उनीहरुलाई केवल केही मिनेटको कुराकानी, साथ र सान्त्वनाले पनि ठूलो खुशी मिल्छ । उनीहरुको निर्णयलाई सम्मान गर्नु, घरका काममा आवश्यक सहयोग गर्नु र जीवनका कठिनाइमा साथ दिनु परिवारको प्रथम कर्तव्य हो । समाजले ज्येष्ठ नागरिकलाई समर्थन गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । सार्वजनिक यातायातमा प्राथमिकता, अस्पतालमा सुविधा, सामाजिक कार्यक्रमहरुमा सहभागिता, मनोपरामर्श सेवा र मनोरञ्जनका अवसरहरु उपलब्ध गराउनुपर्छ । स्थानीय तहले ज्येष्ठ नागरिक परिचयपत्रका आधारमा सेवा–सुविधा सहज बनाउन, घर–घरमै स्वास्थ्य सेवा दिन र सामाजिक सुरक्षा भत्ता समयमै वितरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुपर्छ । राज्यले ज्येष्ठ नागरिकको हक–अधिकारलाई कानुनी संरक्षण प्रदान गर्नुपर्छ । समाजमा बढ्दै गएको आर्थिक हिंसा, बेवास्ता, सम्पत्तिमाथि दुरुपयोग, भावनात्मक शोषणजस्ता समस्यालाई रोक्न कडा कानुन र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । साथै स्वास्थ्य बिमा, उपचार खर्चमा छुट, निःशुल्क स्वास्थ्य जाँच, सुरक्षित बासस्थान, मनोवैज्ञानिक सहयोग, अपाङ्गता सेवाजस्ता सुविधाहरु सहजरुपमा विस्तार गर्न आवश्यक छ । हामीले ज्येष्ठ नागरिकलाई एक्लोपनबाट बचाउन प्रयास गर्नुपर्छ । उमेर बढ्दै जाँदा साथीभाइ हराउँदै जान्छन् । छोराछोरी, नातिनातिना आ–आफ्नै काममा व्यस्त हुन्छन् । जसले गर्दा ज्येष्ठ नागरिकको जीवन साँघुरिँदै जान थाल्छ । एक्लोपनले सताउन थाल्छ । यस अवस्थामा घर–परिवारसँगै बस्ने, रमाइला गतिविधि गराउने, पुराना सम्झनाहरु बाँड्न लगाउने तथा सामाजिक कार्यक्रमहरुमा सहभागी गराएर आफ्नो अमूल्य विचार व्यक्त गर्न लगाउने गर्नुपर्छ । उनीहरुलाई तपार्इं परिवारको लागि आवश्यक र अनिवार्य सदस्य हो भन्ने अनुभूति गराइदिनु नै सबैभन्दा ठूलो कर्तव्य हो ।
ज्येष्ठ नागरिक पूर्वज, मार्गदर्शक र राष्ट्रका निष्ठावान् योगदानकर्ता हुन् । उनीहरुप्रति कर्तव्य निभाउनु भनेको हाम्रो संस्कार, हाम्रो नैतिकता र मानवीयता हो । उनीहरुको सम्मान, हेरचाह, स्वास्थ्य, सुरक्षा र मनोबल जोगाउनु प्रत्येक परिवार र समाजको दायित्व हो । ज्येष्ठ नागरिकको बाचा, सिकाइ र कामले नै आजको समाज सम्भव भएको हो । त्यसैले उनीहरुको सम्मान सुरक्षा गर्नु केवल दायित्व मात्र होइन, कृतज्ञताको पनि अभिव्यक्ति हो । हामीले आज उनीहरुको हेरचाह ग¥यौँ भने भोलि हाम्रो पुस्ताले पनि हामीलाई यस्तै माया र प्रेम दिनेछन् । ज्येष्ठ नागरिकप्रति दायित्व पूरा गुर्न नै सभ्य समाजको चिनारी हो र हाम्रो भविष्यप्रति गरिएको लगानी पनि हो ।

ज्येष्ठ नागरिक हाम्रो इतिहासका साक्षी, संस्कारका संवाहक र समाज निर्माणका बलिया आधारस्तम्भ हुन् । आज हामी जुन समाजमा उभिएका छौँ, त्यसको जग उनीहरूको परिश्रम, त्याग र अनुभवबाट सिञ्चिएको हो । बदलिँदो सामाजिक संरचना, आधुनिक जीवनशैली र व्यस्तताले गर्दा आज उनीहरू सम्मानभन्दा उपेक्षा, साथभन्दा एक्लोपन र अधिकारभन्दा बेवास्ताको सिकार बन्न बाध्य छन् । ज्येष्ठ नागरिकप्रति दायित्व निर्वाह गर्नु कानुनी औपचारिकता मात्र होइन, हाम्रो नैतिकता, मानवीयता र कृतज्ञताको जीवन्त अभिव्यक्ति हो । उनीहरुलाई परिवारले प्रेम, समय र सहानुभूति दिनुपर्छ, समाजले सहभागिता र सम्मानको वातावरण बनाउनुपर्छ भने राज्यले चाहिँ अधिकार, सुरक्षा र सुविधा सुनिश्चित गर्नुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान र संरक्षण गर्नु भनेको आफ्नै संस्कार जोगाउनु, आफ्नै भविष्य सुरक्षित गर्नु र सभ्य समाजको पहिचान कायम गर्नु हो । आज हामीले उनीहरूलाई साथ दिँदा भोलि हाम्रो पुस्ताले पनि हामीलाई त्यही माया र सम्मान फर्काउनेछ भन्ने तथ्यलाई सबैले मनन गर्न जरुरी छ ।