भक्तपुरको चाँगुनारायण–४ को एउटा मध्यमवर्गीय परिवारमा २६ वर्षअघि एउटी बालिकाको जन्म भयो । ७ वर्षको कलिलो उमेरमा जब अरू बालबालिकाहरू खेलौना र गुच्चासँग रमाइरहेका हुन्थ्यो, ती बालिकाका आँखाहरू भने आफ्ना दाजु मनोजबहादुर तामाङले गर्ने उसुको मार्सल आट्र्सका मुभहरूमा अडिएका हुन्थ्यो । “दाइले सक्नुहुन्छ भने म किन सक्दिनँ?” भन्ने त्यो बालहठ नै आज नेपाली खेलकुदको एउटा बलियो खम्बा बनेर उभिएकी छिन् । ती बालिका अरू कोही नभएर नेपाली उसु जगतकी स्टार खेलाडी सुष्मिता तामाङ हुन् । आज सुष्मिताको नाम सुन्नेबित्तिकै दुईवटा चित्र आँखा अगाडि आउँछन् । एउटा उसुको म्याटमा तरवार र लठ्ठीसँगै हावामा उडिरहेकी एक निडर लडाकु र अर्को विश्वविद्यालयको नतिजामा उत्कृष्ट स्थान हासिल गरेकी एक लगनशील विद्यार्थी । सुष्मिताले नेपाली खेलकुदमा एउटा यस्तो मानक स्थापित गरेकी छिन्, जसले ‘खेलाडीले पढ्न सक्दैनन्’ भन्ने भ्रमलाई जरैदेखि उखेलिदिएको छ ।

चिनियाँ शब्द ‘उसु’ को अर्थ हुन्छ ‘युद्धकला’ । यो केवल मुक्का र लात्तीको खेल मात्र होइन, यो त मानसिक र शारीरिक अनुशासनको पूर्ण सन्तुलन हो । सुष्मिताले उसुको ‘थाओलु’ विधालाई आफ्नो जीवनको मन्त्र बनाइन् । थाउलुअन्तर्गत पनि उनी ‘छाङ्गछ्वान’ र ‘ताउसु’ मा पोख्त छिन् । “उसु केवल शारीरिक शक्तिको प्रदर्शन मात्रै होइन, यो त अनुशासन, एकाग्रता र सटिकताको संगम हो,” सुष्मिता अनुभव सुनाउँछिन्,“यो आफ्नो शरीरद्वारा कविता वाचन गरेजस्तै हो । प्रत्येक चाल सटिक हुनुपर्छ, प्रत्येक उफ्राइ त्रुटिरहित हुनुपर्छ । सानो एउटा गल्तीले पनि वर्षौँको मेहनत क्षणभरमै शून्य बनाइदिन सक्छ ।” उनको प्रदर्शनमा देखिने लचकता, गति र शक्तिले दर्शकलाई मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय निर्णायकहरूलाई समेत मन्त्रमुग्ध पार्ने गर्दछ ।

हाल नेपाली सेनासँग आबद्ध सुष्मिताको पदक यात्रा ८ वर्षको उमेरदेखि नै सुरु भएको हो । बौद्धमा आयोजित जुनियर च्याम्पियनसिपमा जितेको कांस्य पदकले उनलाई खेलप्रतिको भोक जगायो । ९ वर्षको कलिलो उमेरमा पाँचौँ राष्ट्रिय खेलकुदमा दिग्गज खेलाडीहरूलाई उछिन्दै उनले रजत पदक चुमिन् । त्यसपछि उनले पछाडि फर्केर हेर्नुपरेको छैन । छैटौँ, सातौँ, आठौँ र नवौँ राष्ट्रिय खेलकुदमा उनले लगातार स्वर्ण पदक जितेर घरेलु खेलकुदमा आफ्नो एकछत्र वर्चस्व कायम गरेकी छिन् । तर, उनको परिचय राष्ट्रिय घेरामा मात्र सीमित छैन । १३ औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा उनले स्वर्ण पदक जितेर इतिहास रचिन् भने गुवाहाटीमा भएको १२ औँ सागमा रजत पदक हात पारिन् ।

हालै सन् २०२५ मा ब्राजिलमा सम्पन्न १७ औँ विश्व उसु च्याम्पियनसिपमा उनी ‘ताउसु’ विधामा विश्वका शीर्ष ८ खेलाडीभित्र पर्न सफल भइन् । यो उपलब्धिले उनलाई सन् २०२६ मा चीनमा हुने चौथो ताओलु विश्वकपका लागि छनोट गराएको छ । शीर्ष ८ भित्र पर्नु आफैँमा ऐतिहासिक थियो, किनकि विश्व च्याम्पियनसिपमा अंकको प्रतिस्पर्धा दशमलवका साना बिन्दुहरूमा हुने गर्छ । सुष्मिता भन्छिन्,“विश्वकपमा खेल्दा एक सेकेन्डको ढिलाइ वा तरवारको एक मिलिमिटरको गलत कोणले पनि पदकबाट टाढा पु¥याउन सक्छ ।” उनको यही सूक्ष्म ध्यान र हतियारसँगको गहिरो लगावका कारण नै उनी सन् २०२६ को विश्वकपका लागि छनोट हुन सफल भएकी हुन् । जहाँ उनले नयाँ र अझै कठिन मुभहरू प्रदर्शन गर्ने तयारी गरिरहेकी छिन् । लगातार तीन पटक एसियाली खेलकुद (२०१४, २०१८ र २०२२) मा नेपालको प्रतिनिधित्व गरिसकेकी सुष्मिता अहिले एसियाकै गनिएकी खेलाडीमा पर्छिन् ।

सुष्मिताको कथा पदकहरूमा मात्र सकिँदैन । धेरैजसो खेलाडीहरू खेललाई बहाना बनाएर पढाइ छोड्छन्, तर सुष्मिताले यसलाई चुनौतीको रूपमा लिइन् । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एभरेष्ट कलेजमार्फत बीबीएम अध्ययन गरिन् । सन् २०२३ मा ३.८५ जीपीएसहित बीबीएम पाँचाँै सेमेस्टर उत्तीर्ण गर्दा उनी त्रिभुवन विश्वविधालयकै ‘सेकेन्ड टपर’ विद्यार्थी बन्न सफल भइन् । त्यति मात्रै होइन, केही वर्षअघि पनि एसएलसी उत्तीर्ण गर्दा उनी जिल्लाकै टपर बनेकी थिइन, त्यो पनि १२औं सागमा रजत जितेर फर्केको एक महिनाको छोटो अवधिको तयारीमै । बिहान सबेरै उठेर तालिममा पसिना बगाउनु, थकित शरीर र निद्राले भरिएका आँखाहरू लिएर कलेज दौडिनु उनको धेरै वर्षको नियमित दैनिकी थियो । “धेरै पटक म स्कुल पुग्दा पहिलो पिरियड सकिइसकेको हुन्थ्यो,“उनी सम्झिन्छिन्,“घर फर्कँदा आमाले कपाल कोरिदिँदै खाना खुवाउनुहुन्थ्यो ताकि म समयमै स्कुल जान सकूँ । रातभर जाग्राम बसेर भए पनि मैले छुटेका पाठहरू पूरा गर्थें ।” उनी नेपाली, तामाङ, अंग्रेजी र हिन्दी भाषामा निपुण त छिन् नै, उसुको मर्म बुझ्न उनले चिनियाँ भाषामा समेत दखल राखेकी छिन् । यो बहुभाषिक क्षमताले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा विभिन्न संस्कृतिसँग जोडिन मद्दत गरेको छ ।

सुष्मिताले आज जुन सफलता पाएकी छिन्, त्यसको जगमा कठोर संघर्ष लुकेको छ । भक्तपुरको एउटा पुरानो र जीर्ण हलभित्र गुरु सत्य भँडेलको रेखदेखमा उनले आफ्नो कलालाई तिखार्न सुरु गरेकी थिइन् । तालिम प्रतिको उनको तिर्खा यति थियो कि एउटा हलको प्रशिक्षण सकेर उनी अर्का गुरु साजन देशेमरुका पुग्थिन् । “मेरो शरीर फलामजस्तै दह्रो हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्थ्यो,”उनी भन्छिन् । आमाबुबाले “छोरी मान्छे, शरीर दुख्छ, चोट लाग्छ” भनेर चिन्ता गर्दा उनी आफ्नो लक्ष्यमा झनै दृढ बन्थिन् । अहिले प्रशिक्षक प्रकाश महर्जनको प्रशिक्षणमा सुष्मिताको सम्पूर्ण ध्यान आगामी सेप्टेम्बरमा जापानमा हुने २० औँ एसियाली खेलकुद र सन् २०२६ को विश्वकपमा केन्द्रित छ । नेपाल ओलम्पिक कमिटी (एनओसी) ले उनलाई विशेष छात्रवृत्तिसमेत प्रदान गरेको छ । जसअन्तर्गत आगामी सेप्टेम्बरसम्म एनओसीबाट उनले मासिक ५० हजार रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछिन् । जसले उनको तयारीमा ठुलो मद्दत पुगेको छ । “म केवल पदक जित्न चाहन्नँ, म नेपालमा एउटा यस्तो माहोल बनाउन चाहन्छु जहाँ हरेक विद्यालयमा उसु सिकाइयोस्,” उनी आफ्नो सपना सुनाउँछिन् । फुर्सदको समयमा उनी नयाँ खेलाडीहरूलाई टिप्स दिने र उनीहरूलाई उत्प्रेरित गर्ने काम पनि गर्छिन् ।

सुष्मिता आधुनिक नेपाली युवा पुस्ताकी वास्तविक प्रतिनिधि हुन् । उनले सावित गरिदिएकी छिन् कि यदि इच्छाशक्ति र अनुशासन छ भने खेलको मैदानमा स्वर्णको चांग लगाउन र विश्वविद्यालयको परीक्षामा टपर बन्न सँगसँगै सम्भव छ । शक्ति र शालीनताको यो अनुपम संगमले नेपाली खेलकुद इतिहासमा एउटा सुनौलो अध्याय थपिसकेको छ । भक्तपुरको माटोबाट उठेकी यी उसु स्टारको वास्तविक उडान त अझै बाँकी नै छ, जसले आगामी दिनमा विश्व मञ्चमा नेपालको झन्डा अझै उँचो बनाउनेछ ।

नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधतालाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने अनुपम पर्व हो माघे संक्रान्ति । ज्योतिषशास्त्रको गणना अनुसार सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने यस विशेष दिनलाई ‘मकर संक्रान्ति’ पनि भनिन्छ, जसले जाडोको अन्त्य र न्यानोपनको सुरुवातलाई संकेत गर्दछ । यसै दिनदेखि सूर्य उत्तरायण हुने भएकाले दिनहरू क्रमशः लामा हुँदै जान्छन् भने आध्यात्मिक दृष्टिकोणले पनि यो समयलाई अत्यन्तै शुभ मानिन्छ । पौराणिक मान्यता अनुसार महाभारतका पात्र भीष्म पितामहले मृत्युमाथि विजय पाउने वरदान पाए तापनि मोक्ष प्राप्तिका लागि सूर्य उत्तरायण हुने समयलाई नै पर्खिएका थिए । यही कारणले गर्दा यस दिनलाई आध्यात्मिक जागरण र पितृ तर्पणका लागि पवित्र मानिँदै आएको हो । बिहानै उज्यालो नहुँदै देवघाट, त्रिवेणी, दोलालघाट र रिडीजस्ता त्रिवेणी धामहरूमा हजारौँ भक्तजनको उपस्थिति हुनुले यसको धार्मिक गरिमालाई अझ प्रगाढ बनाउँछ ।

यो पर्व नेपाली समाजको बहुसांस्कृतिक स्वरूपको प्रतिविम्ब पनि हो । नेवार समुदायले कपालमा तेल दलेर घ्यू र चाकू सहित तरुल र तिलको परिकार खाएर मनाउने गर्दछ । त्यसैगरी, थारू समुदायमा यसलाई ‘माघी’ का रूपमा नयाँ वर्षको उत्सव झैं मनाइन्छ । जहाँ खेतीपातीको लेखाजोखा र नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने लोकतान्त्रिक अभ्यास गरिन्छ । थारू बस्तीहरूमा ढिक्री, अन्दी चामलको रोटी र परम्परागत जाँडको स्वादसँगै नाचिने ‘मघौटा’ नाचले छुट्टै रौनकता थप्दछ । त्यस्तै, पहाडी भेगका नुवाकोट र धादिङ जस्ता जिल्लाहरूमा आयोजना गरिने ऐतिहासिक ‘गोरु जुधाइ’ प्रतियोगिताले नेपाली कृषि प्रधान समाजको प्राचीन मनोरञ्जन र साहसलाई जीवन्त तुल्याएको छ । यसरी फरक–फरक भूगोल र समुदायमा आफ्नै मौलिकताका साथ मनाइने यो चाडले राष्ट्रिय एकता र भ्रातृत्वलाई मजबुत बनाउँदै आएको छ ।

संस्कार र संस्कृतिसँगै माघे संक्रान्ति स्वास्थ्य र पोषणको दृष्टिकोणले पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । यस दिन खाइने घ्यू, चाकु, तिलको लड्डु, तरुल र खिचडी केवल स्वादका लागि मात्र नभई वैज्ञानिक रूपमा जाडो मौसम अनुकूलका पौष्टिक आहार हुन् । पोषणविद्हरूका अनुसार तिलमा पाइने क्याल्सियम, चाकुबाट प्राप्त हुने तत्काल उर्जा र तरुलमा पाइने फाइबरले कठ्याङ्ग्रिँदो जाडोमा शरीरको तापक्रम सन्तुलनमा राख्न र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्दछ । घ्यूले शरीरमा चिल्लोपनको आपूर्ति गर्नुका साथै पाचन प्रक्रियालाई सहज बनाउँछ । त्यसैले हाम्रा पुर्खाहरूले चलाएको यो खानपानको परम्परा स्वास्थ्य रक्षाको एक अनुपम कडी हो ।

माघे संक्रान्ति प्रकृति, खगोल विज्ञान, धर्म र स्वास्थ्यको एक सुन्दर संगम हो । सूर्यको उत्तरायण यात्रासँगै मानव मनमा पनि सकारात्मक उर्जा, सुस्वास्थ्य र नयाँ उत्साहको सञ्चार हुने जनविश्वास छ । नदी किनारका पवित्र स्नानदेखि थारू गाउँका सामूहिक भोजसम्मका यी गतिविधिले हामीलाई प्रकृतिको चक्रसँग नजिक गराउँछन् । जाडोको बिदाइ र उज्यालोको स्वागत गरिने यो समयले हाम्रो मौलिक पहिचानलाई संरक्षण गर्दै पुर्खाको ज्ञान र आधुनिक जीवनशैलीबीच एउटा सार्थक पुलको काम गरेको छ । यो पर्वले समस्त नेपालीमा सुख, शान्ति र सांस्कृतिक सद्भावको सन्देश प्रवाह गरिरहेको छ ।