राजधानी राष्ट्रिय दैनिक (लोकप्रिय राष्ट्रिय दैनिक)
जीव र मानवको उत्पतिस्थल नेपाल हो !
यो सृष्टि कसले रचेको हो ? भन्ने’bout अनुसन्धानकर्ताका अ–आफ्नै तर्क छन् । यसमा एकरूपता नभए पनि सृष्टिर्ता ‘परमपितामह ब्रह्मा हुन्’ र ‘सृष्टिको उत्पति प्रकृतिले नै गरेको हो’ भन्ने मान्यता कायमै छ । हाम्रो धर्मग्रन्थले पृथ्वीलोकका सम्पूर्ण जीवात्मा भगवान्कै संरचना हुन् भन्ने मान्यता राख्छ भने विश्वप्रसिद्ध ब्रिटिस वैज्ञानिक एवं प्राकृतिकविद् ‘चाल्र्स रोबर्ट डार्बिन’को विकासवादी सिद्धान्त सृष्टि प्रकृति स्वयंले गरेको मान्यता राख्छ ।
चाल्र्स रोबर्ट डार्बिनको जन्म १२ फेब्रुअरी १८०९ मा बेलायतको सृवेसवरीमा भएको थियो । चाल्र्स डार्बिनले एडिनवर्ग विश्वविद्यालयमा मेडिसिन अध्ययन गरेका थिए । पछि उनले केम्ब्रिज विश्वविद्यालयबाट प्राकृतिक विज्ञान’bout अध्ययन गरे । केम्ब्रिजमा अध्ययनरत रहँदा धेरै प्राकृतिक वैज्ञानिकसँग उनको सहकार्य भएको थियो । त्यसैबाट डार्बिनलाई विख्यात विकासवादी दार्शनिकका रूपमा स्थापित गरायो ।
सृष्टिको उत्पति’bout उल्लेखित दुई मान्यता यद्यपि आ–आफ्ना ठाउँमा सही मानिँदै आएका छन् । तथापि यी दुई नितान्त भिन्न मान्यताबीच पनि कतिपय, उत्पति र विकासकै शृंखला पनि समान देखिएका छन् । त्यसैलाई यस आलेखमा मुख्य चर्चाको विषय बनाइएको छ । स्मरणरहोस्, मानव उत्पतिको चरणबद्ध विकासक्रम र धार्मिक मान्यतामा आधारित भगवान् विष्णुका शृंखलाबद्ध रूपमा वर्णन गरिएका दस अवतारबीच नै विविध कोणबाट हेर्दा समानता भएको कुरा विकासवादी सिद्धान्तका प्रवर्तक चाल्र्स डार्बिन र अर्का विकासवादी वैज्ञानिक ‘अल्फ्रेड रसेल वलेस’ले संयुक्त रूपमा सन् १८५८ मा प्रकाशित गरेको ‘थ्योउरी’मा उल्लेख छ । विकासवादी सिद्धान्तका प्रवर्तक विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक चाल्र्स डार्बिनको मृत्यु १९ अप्रिल १८८२ मा भएको थियो । चाल्र्स डार्बिन र अल्फ्रेड रसेल वलेसले विसं १९१४ मा संयुक्त रूपमा मान्यता दिएको मानव विकासक्रमलाई धार्मिक मान्यतामा आधारित भगवान् विष्णुको अवतारसँग तुलना गरी हेरौं ः
१. डर्बिनको विकासवादी सिद्धान्त पृथ्वीमा सर्वप्रथम पानीमा जीवको रूपमा एकसेलीय जीव अमिवा उत्पति भएको बताउँछ । त्यसपछि क्रमशः चरणबद्ध रूपमा पानीमा मात्र बाँच्न सक्ने गिल्सद्वारा सास फेर्ने माछा उत्पति भएको विश्वास गर्दछ । जुन भगवान् विष्णुको पहिलो ‘मत्स्य’ अवतारसँग मिल्छ ।
२. विकासवादी सिद्धान्तले दोस्रो चरणमा पानी र जमिन दुवै ठाउँमा बाँच्न सक्ने ‘उभयचर’ जीव उत्पति भएको बताउँछ । जुन विष्णुको दोस्रो ‘कुर्मावतार’ वा ‘कछुवा’ अवतारसँग मिल्छ ।
३. विकासवादी सिद्धान्तले तेस्रो चरणमा जमिनमा मात्रै बस्नसक्ने चारखुट्टे प्राणी उत्पति भएको बताउँछ । विष्णुको तेस्रो अवतार पनि ‘बराह’ अवतार वा ‘ब“देल’ नै हो, दुवै समान हुन्छ ।
४. विकासवादी सिद्धान्तले चौथो चरणमा नरवानर उत्पति भएको बताउँछ भने भगवान् विष्णुको चौथो अवतार पनि उस्तै मिल्ने ‘नृसिंह’ अवतारै हो, जुन मानव र सिंहकै मिश्रित स्वरूपको हुन्छ ।
५. विकासवादी सिद्धान्तले पाँचौं चरणमा आदिममानव उत्पति भएको बताउँछ । भगवान् विष्णुको पाँचौं अवतार पनि ‘वामनावतार’ वा ‘वन मान्छे’ नै हो, जुन समानै मानिन्छ ।
६. विकासवादी सिद्धान्तले छैटौं चरणमा हतियार चलाउन जान्ने मान्छे उत्पन्न भएको बताउँछ । यसैगरी, विष्णुको छैटौं अवतार पनि ‘पर्शुराम’ हो, जुन बञ्चरोधारी हुन्छ ।
७. विकासवादी सिद्धान्तले सातौं चरणमा, सभ्य मानिस उत्पति भएको बताउँछ । भगवान् विष्णुको सातौं अवतार पनि आदर्श पुरुष ‘रामावतार’लाई नै मानिएको छ । दुवै समानै हुन्छन् ।
८. विकासवादी सिद्धान्तले आठौं चरणमा दार्शनिक मान्छे उत्पति भएको बताउँछ । विष्णुको आठौं अवतार पनि दर्शनशास्त्रकै प्रवर्तक मानिएका ‘कृष्णवतार’ हो, जुन समान हुन्छ ।
९. यसैगरी विकासवादी सिद्धान्तले नवौं चरणमा ज्ञानी मानिस उत्पति भएको बताउँछ भने भगवान् विष्णुको नवौं अवतार पनि अहिंसाको प्रेरणास्रोत ‘बुद्धावतार’ हो, जुन समानै छ ।
१०. डार्बिनको विकासवादी सिद्धान्तले दसौं चरणमा वैज्ञानिक मानिस उत्पन्न भएको बताउँछ । भगवान् विष्णुको दसौं अवतार पनि ‘काल्की’ हुने बताइएको छ, तर यो अवतरण हुन बाँकी नै भएको विश्वास गरिएको छ ।
यसर्थ, माथि उल्लेखित चरणबद्ध दुवै मान्यता विकासक्रम हेर्दा, प्राकृतिक छनोट वा ‘नेच्यूरल सेलेक्सन थ्योरी’मा आधारित डार्बिनको विकासवादी सिद्धान्त र धार्मिक मान्यतामा आधारित ब्रह्माको सृष्टिमा खासै ताŒिवक भिन्नता देखिँदैन । उल्लेखित मान्यताले जीवको सर्वप्रथम उत्पति पानीमै भएको स्वीकार गर्दछ । तर, विश्वमा मानिसको उत्पति सर्वप्रथम कुन ठाउँमा भएको थियो ? भन्ने त्यसले बताउँदैन । अब हेरौं, विश्वमा मानिसको उत्पति सर्वप्रथम कुन ठाउँमा भएको थियो ?
मानिसको उत्पति सर्वप्रथम यही स्थानमा भएको हो भन्ने अहिलेसम्म किटान हुन सकेको छैन । यस’bout खोज अनुसन्धान कार्य त धेरै पहिलेबाटै हुँदै आएको थियो । खोजीकैक्रममा विश्वका विभिन्न स्थानमा प्रागमानव अवशेष पनि फेला पर्दै आएका थिए । प्राप्त अवशेषमध्ये पनि ‘कहाँ पाइएको अवशेष बढी पुरानो हो ?’ भन्नेतर्फ पनि खोज अनुसन्धानकर्ताले ध्यान पु¥याउँदै आए । पुरानो मानव अवशेष पहिचान गर्ने मुख्य आधार पनि पुरातात्विक परीक्षण नै भएकाले त्यसैको प्रयोग हुँदै आयो । परीक्षणबाट प्राप्त नतिजा हामीले मान्नुपर्ने हुन्छ । सर्वप्रथम प्रागमानव अवशेष पहिचान गर्ने पृष्ठभूमि बन्न पुगेको प्राचीन साहित्यलाई पनि यस सन्दर्भमा हामीले स्मरण गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
मानिसको उत्पति सर्वप्रथम यही स्थानमा भएको हो भन्ने अहिलेसम्म किटान हुन सकेको छैन । यस’bout खोज अनुसन्धान कार्य त धेरै पहिलेबाटै हुँदै आएको थियो । खोजीकैक्रममा विश्वका विभिन्न स्थानमा प्रागमानव अवशेष पनि फेला पर्दै आएका थिए । प्राप्त अवशेषमध्ये पनि ‘कहाँ पाइएको अवशेष बढी पुरानो हो ?’ भन्नेतर्फ पनि खोज अनुसन्धानकर्ताले ध्यान पु¥याउँदै आए । पुरानो मानव अवशेष पहिचान गर्ने मुख्य आधार पनि पुराताŒिवक परीक्षण नै भएकाले त्यसैको प्रयोग हुँदै आयो ।
प्राचीन साहित्यले ‘कौशिकी’ वा नेपालको सप्तकोशी नदीदेखि पश्चिम सिन्धुनदीसम्म फैलिएको हिमवत्, पूर्वदेखि क्रमशः नेपाल, कुमाउ, केदार, जालन्धर र कश्मीर गरी पाँच खण्डमा विभाजित गरेको थियो । त्यसमध्येकै नेपाल खण्डमा पर्ने शिवालिग क्षेत्र वा चुरेपहाडआसपास नदी किनारको समथर फाँटले अन्ततः खोज अनुसन्धानकर्ताको अन्यत्र मोडिएको ध्यान नै केन्द्रित गरायो । अन्त्यमा सोही स्थानमा पर्ने नेपाली भूमि मानवन उत्पतिको हिसाबले विश्वकै सबैभन्दा पुरानो स्थल भएको प्रमाणित भयो । अनुसन्धानकर्ताले यसक्रममा गरेका विश्वकै सबैभन्दा पुरानो मानव उत्पतिस्थल’bout केही दृषटन्त हेरौं ।
प्रारम्भबाटै अनुसन्धानकर्ताले मानव उत्पतिस्थल एसिया नै हो भन्ने अनुमान त गर्दै आएका थिए । उनीहरूले खोज अनुसन्धान गर्दा इन्डोनेसियाको जावामा पाइएको मानव अवशेष र पेकिङआसपासकै क्षेत्रमा पाइएको मानव अवशेषलाई दृष्टान्तकै रूपमा प्रस्तुत पनि गरे । स्मरणरहोस्, चीनको पेकिङदेखि २७ माइल दक्षिण पश्चिममा पर्ने ‘चौकुतियान’ नाम गरेको स्थलमा २ डिसेम्बर १९२९ अर्थात् विसं १९८६ मा पाइएको मानव अवशेषलाई प्राप्त भएको स्थान विशेषकै नामसँग जोडेर ‘पेकिङ मानवको अवशेष’ नाम दिए । पेकिङआसपास पाइएको यो मानव अवशेष मस्तिष्कको थियो । यो ‘जावा मानव’ अवशेषभन्दा पुरानो वा ५ लाख वर्ष पुरानो प्रमाणित भयो । त्यसआसपासमै पेकिङ मानवले प्रयोग गरेको पाषणयुगका ढुंगाका हतियार पनि पाइएका थिए । त्यसबेलासम्मकै सबैभन्दा पुरानो प्रमाणित भएपछि त्यसैलाई आधार बनाएर ‘चीनलाई नै विश्वको पहिलो मानव उत्पतिस्थल’ मानियो ।
खोज अनुसन्धान अभियान निरन्तर चलिरहेकै थियो । त्यसगत्तै अनुसन्धानकर्ताले फ्रान्सको ‘सेन्ट अश्यौल’ भन्ने स्थानमा पेकिङ मानवभन्दा पुरानो वा इपू ५ लाख ३० हजार वर्षअघिको अर्को मानव अवशेष फेलापारे । अश्यौल मानवले प्रयोग गर्ने ढुंगाका हतियार पनि पाषणकालीन हतियारभन्दा अलिक परिमार्जिन अवस्थामा थिए । पाषणयुगमा प्राकृतिक रूपमै टुटेफुटेको धारिालो ढुंगा मानिस हतियारका रूपमा प्रयोग गर्थे । तर अश्यौल मानवले प्रयोगमा ल्याएका ढुंगे हतियार भने घोटेर केही चिल्लो र धारिलो बञ्चरोजस्तै आकारमा प्रयोगमा ल्याएको पाइयो । जसले मानव क्रमशः विकसित बन्दै आएको पुष्टि ग¥यो ।
यसलगत्तै फ्रान्स क्षेत्रकै अनुसन्धानक्रममा राजधानी पेरिसभन्दा करिब ८ माइल दक्षिणतर्फ पर्ने साविकको ‘चेलेस’ हाल चलनचल्तीमा आएको ‘चाट्रेस’ नामक स्थानमा असौल मानवभन्दा दस हजार वर्ष पुरानो वा इपू ५ लाख ४० हजार वर्षपहिलेको मानव अवशेष तथा पाषणयुगकै केही ढुंगे हतियार पनि फेला परेका थिए । तर, चेलेसमा पाइएका हतियार भने अश्यौलमा पाइएका हतियारजस्तो घोटेर चिल्लो बनाइएको अवस्थामा थिएनन् । प्राकृतिक रूपले टुटिफुटी भएकै अवस्थाका थिए । प्राकृतिक अवस्थाकै हतियार प्रयोग गराइले ‘ती हतियार अश्यौलमा प्राप्त हतियारभन्दा पहिलेकै हुन्’ भन्ने कुरा स्वतः पुष्टि भयो ।
खोज अनुसन्धान अगाडि बढिरहँदा प्राप्त अवशेष पनि अझै पुरानो पाइन थालेको अवस्थाले अनुसन्धानकर्ताको उत्साह पनि बढ्दै गयो । यसपछि सन् १९७८ वा विसं २०३५ सालमा नेपालकै बुटवलको तिटनाउ नदी किनार खोज अनुसन्धान गर्दा प्राप्त प्राग मानवको बंगराको अवशेष परीक्षण गर्दा माथि उल्लेखित अहिलेसम्मका मानव अवशेषभन्दा पुरानो प्रमाणित भयो । त्यो अवशेष १ करोड १० लाख वर्ष पुरानो प्रमाणित भयो । उल्लेखित ‘जावा मानव’, ‘पेकिङ मानव’, ‘अश्यौल मानव’ र ‘चेलेस मानव’ अवशेषतः बुटबलको अवशेषभन्दा १ करोड ५ लाख वर्षपछिकै देखियो । तिनाउ नदी किनार प्राप्त मानव अवशेष शिवालिक मानवकै लाखौं वर्षपहिलेका पुर्खाको भएको भन्ने अनुमान खोजअनुसन्धानकर्ताले गरेका छन् । यसकै आसपासकै क्षेत्र मानिने नवलपारी जिल्लाकै नवलपुर उपत्यकाको ‘डण्डा’ नामक स्थानमा पनि पाषणकालीन ढुंगे सामग्रीजस्तो कोट, डाँडी र डण्डा पनि पाइएका थिए ।
यसले नेपालको हिमवत् खण्डको शिवालिक क्षेत्र आसपासको भूमि नै विश्वकै सबैभन्दा पुरानो मानव उत्पतिस्थल भएको प्रमाणित गर्दछ । यो हामी नेपालीको निम्ति गौरवको विषय हो ।
माथि उल्लेखित प्राकृतिक छनोट सिद्धान्तमा आधारित मान्यता र धार्मिक मान्यतामा आधारित विकासक्रमले जीवाणु र मानव उत्पन्न भएको पहिलो नेपाली भूमि कुन होला ? भन्ने जिज्ञासा नै बढाएको छ । यसको पहिचान पनि उल्लेखित दुवै मान्यताका आधारमा गर्ने हो भने प्रागऐतिहासिक कालका नेपालका सबैभन्दा पुराना तालतलैया पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ । तर हालको परिप्रेक्ष्यमा यो सहज पनि छैन ।
सामान्य अनुमान गर्दा काठमाडौं उपत्यका, पोखरा उपत्यका, सुर्खेत उपत्यका र अरूण उपत्यकामध्ये कुन पुरानो वा कहाँ ? पहिले पानीको ताल बन्यो ? वा कालान्तरमा ती उपत्यकाभन्दा अगाडि त्यस्तै अन्य उपत्यका वा पानीको तालतलैया र सरोवर भएको अन्य कुनै स्थान थियो कि ? भन्ने जिज्ञासा उत्पन्न हुन्छ । तथापि १ करोड १० लाख वर्षअघिको मानव अवशेष पाइएको अवस्थाले नेपालको पुरानो वा पहिलो ताल कुन हो ? पहिचान गर्न आवश्यक देखिएको छ । तर यस्तो खोज अनुसन्धान सहज बनाइदिने नववैज्ञानिक उपकरण नै भावी वैज्ञानिकले आविष्कार नगर्लान् भन्न सकिन्न । जसले भूगर्भभित्रकै सचित्र झलक देखाउन सकोस् ।
(लेखकको यो निजी विचार हो ।)
The post जीव र मानवको उत्पतिस्थल नेपाल हो ! appeared first on राजधानी राष्ट्रिय दैनिक (लोकप्रिय राष्ट्रिय दैनिक)-RajdhaniDaily.com - Online Nepali News Portal-Latest Nepali Online News portal of Nepali Polities, economics, news, top stories, national, international, politics, sports, business, finance, entertainment, photo-gallery, audio, video and more....
